​Border News Agency
မြောက်ဦး၊ဇူလိုင် ၃။

​ဘာလိုချီစတန်လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူ အမျိုးသမီး ဒေါက်တာမာရင်ဘာလိုချ်(DrMahrang Baloch)ကို ပြီးခဲ့တဲ့ဇွန်လ ၂၂ ရက်နေ့မှာ ပါကစ္စတန်ဒေသဆိုင်ရာ တရားရုံးက ထောင်ဒဏ်တသက် ချမှတ်လိုက်ပါတယ်။

​ပါကစ္စတန်ရဲ့ဘာလိုချီစတန်ပြည်နယ်ထဲက ကွီတာ(Quetta)ခရိုင်စီရင်စုက အကြမ်းဖက်တိုက်ဖျက်ရေးတရားရုံးမှာ သူမကို ပါကစ္စတန်အစိုးရတရားစွဲ ဆိုထားတာပါ။

​နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့ဝင်ရှာဘ်ဘာရ်အာမဒ်ဘာလိုချ်(Shabbir Ahmad Baloch) ကို သေဆုံးအောင်ရိုက်နှက်ခံရတဲ့ ကိစ္စနဲ့ပတ်သက်ပြီး သူမကို တရားစွဲထားတာဖြစ်ပါတယ်။

​ပြီးခဲ့တဲ့ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ဇူလိုင်လမှာ သူမနဲ့ BYC ခေါင်းဆောင်တွေဟာ ဂွါဒါရ် (Gwadar)မှာ ဆန္ဒပြနေတုန်း အကြမ်း ဖက်ဖြိုခွဲခံရပါတယ်။

​အဲဒီဖြိုခွဲမှုမှာ ရုန်းရင်းဆန်ခတ်ဖြစ်ကြပြီး နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့ဝင် သေဆုံးခဲ့ရပါတယ်။

​ဒေါက်တာမာရင်ဘာလိုချ်ဆိုတာဘယ်သူလဲ…

​သူမဟာ ဘာလိုချ် လူမျိုးစုထဲမှာပါဝင်တဲ့ လန်ဂေါ့ဗ်(Langove)မျိုးနွယ်စုဝင်တဦးပါ။

​သူမရဲ့ ဖခင်ဖြစ်သူ အဗ္ဗဒူလ် ဂါဖာ လန်ဂေါ့ဗ် (Abdul Ghaffar Langove)ဟာ လည်း ဘာလိုချ်နိုင်ငံရေးတက်ကြွလှုပ် ရှားသူတဦးဖြစ်ပါတယ်။

၁၉၉၃ ခုနှစ်မှာ သူမကိုဘာလိုချီစတန်ပြည်နယ်ထဲက မန်ဂိုချာရ် (Mangocher)ကျေးရွာမှာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး​ညီအစ်ကို မောင်နှမတွေထဲမှာ သူမဟာ ဒုတိယအကြီးဆုံးသမီးပါ။

​၂၀၀၉ ခုနှစ်၊ဒီဇင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့မှာ သူမရဲ့ ဖခင်ဟာ ကရာချီက ဆေးရုံကို အသွားမှာ လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့တွေဖမ်းဆီးခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းမှာ ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့ပါတ ယ်။

​သူမဖခင် လွတ်မြောက်ရေးအတွက် သူ မတောင်းဆိုရင်း လူ့အခွင့်အရေးတက်ကြွလှုပ်ရှားသူတဦးဖြစ်မှန်းမသိ ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။

​၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ဇူလိုင်လမှာ သူမဖခင်ဟာ ထပ်ပြီး အဖမ်းခံခဲ့ရပြီးသူမဖခင်ဟာ သူမတို့ဆီအသက်ရှင်ပြန်မလာနိုင်ခဲ့တော့ပါဘူး။

​၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ဒီဇင်ဘာလမှာ သူမရဲ့ မောင်ဖြစ်သူ နာဆီရ် ဘာလိုချ် (Nasir Baloch) ဟာလည်း ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး
၂၀၁၈ ခုနှစ်မှာ ပြန်လွတ်လာခဲ့ပါတယ်။

​အဲဒီအဖြစ်အပျက်တွေက သူမကို စာ သင်ခန်းနဲ့ဆန္ဒပြပွဲတွေကို လူးလာခေါ က်တုံ ဖြစ်လာစေပါတယ်။

​သူမဟာ ကျောင်းသားတပိုင်း တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတပိုင်း ဖြစ်လာခဲ့ပါပြီ။၂၀၁၉ ခုနှစ်မှာ သူမဟာ ဘာလိုချ် ညီညွတ်ရေး ကော်မတီ (Baloch Yakjehti Committee – BYC) ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး လက်စဖျောက်ခံရတဲ့ သူတွေအတွက် ပါကစ္စတန်စစ်တပ်ကို ရင်ဆိုင်ပါတော့တယ်။

​သူမတို့ဟာ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်မှာ ဘိုလန်ဆေးကောလိပ်ရဲ့ကိုတာဝေစုစနစ်ကို ဖျက်သိမ်းဖို့ တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။

​သူမပညာရေးဆုံးခန်းတိုင်တဲ့အခါ ဘိုလန်ဆေးကောလိပ် (Bolan Medical College)က MBBS ဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့ပါတယ်။

​ဖမ်းဆီးပြီးလက်စဖျောက်ခံရမှုတွေ​ဘာလို ချီစတန်မှာ လူကိုဖမ်းသွားပြီး အစအနမရဖြစ်သွားမှု (enforced disappearances)၊ ဥပဒေမဲ့ သတ်ဖြတ်မှု (extrajudicial killings) နဲ့ လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုတွေ ခဏခဏ ရှိနေပါတယ်။

​လွတ်လပ်ရေးနဲ့အတူပါလာတဲ့ဖြစ်ရပ်တွေ​ပါကစ္စတန် ဗဟိုအစိုးရနဲ့ ဘာလိုချ် လူမျိုးစုတွေကြားမှာ ပြဿနာက သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းပါတယ်။

​ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ချိန်က ဘာလိုချီစတန်ဒေသကို အုပ်ချုပ်ရေးအရ အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲခြားထားပါတယ်။

​ဗြိတိသျှတို့ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်တဲ့ (ဗြိတိန်ဘာလိုချီစတန် (British Balochistan))နဲ့ကိုယ့်ဟာကိုယ် အုပ်ချုပ်နေကြတဲ့ ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်း (Princely States)နယ်မြေတွေပါ။

​ကလပ် (Kalat)၊ ခါရန် (Kharan)၊ မက္ကရန် (Makran) နဲ့ လက်စ်ဘီလာ (Lasbela)က ဗြိတိသျှနဲ့ သဘောတူစာချုပ်အရ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြေတွေပါ။

​လွတ်လပ်ရေးယူတဲ့အခါ ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းနယ်မြေတွေဟာ အိန္ဒိယ ဒါမှမဟုတ် ပါကစ္စတန်နဲ့ ပေါင်းမလား။ကိုယ်ပိုင်လွတ်လပ်ရေးကို ယူမလားဆိုတာ ရှိလာပါတယ်။

​ကလပ်နယ်မြေရဲ့ အုပ်ချုပ်သူ (Khan of Kalat)ကတော့ သူ့နယ်မြေကို လွတ် လပ်တဲ့နိုင်ငံအဖြစ်နေချင်ခဲ့ပါတယ်။

ကျန်ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်း နယ်မြေတွေက ပါကစ္စတန်နဲ့ ပူးပေါင်းဖို့ ဖြစ်သွားတဲ့ အချိန်မှာ(Khan of Kalat)ဟာလည်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှာ ပူးပေါင်းဖို့ သဘောတူခဲ့ရပါတယ်။

​ပါကစ္စတန်က ပေါင်းစည်းမှုဟာ တရားဝင်ဖြစ်တယ်လို့ ဘယ်လိုပဲ ပြောပြော ဘာလိုချ် အမျိုးသားရေးဝါဒီတွေက အင်အားသုံးသိမ်းပိုက်တာလို့မြင်ကြပါတယ်။

အဲ​ဒီလိုနဲ့လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခတွေက ဘာလိုချီစတန်မှာ အမြစ်တွယ်လာပါတယ်။

​သယံဇာတကျိန်စာ​နိုင်ငံရေးအရ ဘာလိုချ်တွေက သူတို့ရဲ့ ကိစ္စတွေကို ပါကစ္စတန်ဗဟိုအစိုးရနဲ့ စစ်တပ်က အလွန်အကျွံဝင်ရောက်စွက်ဖက်ပြီး ပြည်နယ်အခွင့်အရေးဟာ လည်ပင်းညှစ်ခံနေရတယ်လို့ ခံစားချက်ရှိပါတယ်။

​ဘာလိုချီစတန်မှာ သဘာဝဓာတ်ငွေ့၊ ရွှေ၊ ကြေးနီနဲ့ ကျောက်မီးသွေး စတဲ့ သယံဇာတတွေ ရှိပေမယ့် ဒေသခံတွေဟာ ဆင်းရဲနွမ်းပါးနေကြပါတယ်။

​သယံဇာတရဲ့အကျိုးအမြတ်ကို ဗဟိုအစိုးရကသာ ရယူပြီး ဘာလိုချ်တွေအတွက် ဘာမှမရဘူးလို့ မြင်ကြပါတယ်။

​တရုတ်-ပါကစ္စတန် စီးပွားရေးစင်္ကြံ (CPEC) စီမံကိန်းထဲက ဂွါဒါရ် (Gwadar) ဆိပ်ကမ်းစီမံကိန်းဟာ ဘာလိုချ်တွေအတွက် ပြောပလောက်စရာမရှိတဲ့ အလုပ်အကိုင်နဲ့ အကျိုးကျေးဇူး အနည်းငယ်သာ ရကြပါတယ်။

အဲ​ဒီလိုနဲ့တရုတ် CPEC စီမံကိန်းနဲ့ ဆက်စပ် တရုတ်လုပ်သားတွေ၊အဆောက်အအုံတွေကို လက်နက်ကိုင်များက ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်တာတွေ ရှိလာပါတယ်။

​ဘာလိုချီစတန် လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (BLA) လို လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များက လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်သလို အစိုးရကလည်း လက်နက်ကိုင်တွေကို တုံ့ပြန်ရာမှာ အရပ်သားတွေကိုလည်း ဖိနှိပ်လာပါတယ်။

အဲ​ဒီလိုနဲ့လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့တွေက မသင်္ကာရင် ဖမ်းဆီးသွားပြီး အဆက်အသွယ်ပြတ်တောက် လက်စဖျောက်ခံလိုက်ရတဲ့ ဖြစ်စဉ်များစွာ ရှိလာပါတယ်။

​အဲဒီတော့ လက်နက်ကိုင်တွေ ဘက်ကလည်း ငါတို့လူမျိုး အရပ်သားကို ထိရင် မင်းတို့အရပ်သားကိုလည်း ငါတို့ထိတယ် ဆိုတဲ့ လက်စားချေ သံသရာက လည်လာပါတယ်။

​သေနတ်ကိုင်သူတွေကို မှတ်စုစာအုပ်ကိုင်ပြီးရင်ဆိုင်တဲ့သူ​ဒေါက်တာ မာရင် ဘာလိုချ် ဟာ ပါကစ္စတန် စစ်တပ်ရဲ့ လုပ်ရပ်ကိုလည်း ဝေဖန်သလို BLA တို့လို လက်နက်ကိုင် အုပ်စုတွေရဲ့ လုပ်ရပ်ကိုလည်း ဝေဖန်သူပါ။

အဲ​ဒီလိုနဲ့သေနတ်ကိုင်ထားတဲ့သူတွေကြားမှာ ဟိုဘက် သည်ဘက် ညှပ်ခံရတဲ့ အနေအထားမျိုးကိုလည်း ရင်ဆိုင်နေရသူဖြစ်ပါတယ်။

​၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ဩဂုတ်လ ၂၆ ရက်နေ့မှာ ဘာလိုချီစတန်နဲ့ ပန်ဂျပ်ပြည်နယ်အကြား မူဆာခေးလ် (Musakhel) နေရာမှာ သွားလာနေတဲ့ ယာဉ်တွေကို BLA က တိုက်ခိုက်တဲ့အခါ ပါကစ္စတန်စစ်ဘက်က လူတွေနဲ့ အရပ်သားတွေ သေဆုံးခဲ့ပါတယ်။

​သူမက လူတွေကို သူတို့ရဲ့ လူမျိုး၊ ဘာသာ၊ နိုင်ငံရေး ယုံကြည်ချက်ကြောင့် အကြမ်းဖက်ခံရတာမျိုးကို ဆန့်ကျင်ရှုတ်ချတယ်လို့ ဂါဒီးယန်းသတင်းစာကို ပြောခဲ့ပါတယ်။

​ဒါပေမယ့် သူမအပေါ်ဝေဖန်သူတွေက သူမအပါအဝင် (BYC) ခေါင်းဆောင်တွေဟာ ဘာလိုချ် လက်နက်ကိုင်အုပ်စု (BLA)၊ (BLF) တို့ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကိုတော့ လူသိရှင်ကြား ကန့်ကွက်ပြတာ မရှိဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။

​၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်မှာ ဘာလိုချ်စုဝေးပွဲ Baloch Raji Muchi (Baloch National Gathering) ကို ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဘာလိုချ်တွေရဲ့ အခွင့်အရေးကို တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။

​ဒီစုဝေးပွဲကို ပါကစ္စတန်အစိုးရက ဖြိုခွင်းတဲ့အခါ လူပေါင်းများစွာ ဒဏ်ရာရပြီး အနည်းဆုံးလူသုံးဦးသေဆုံးခဲ့ပါတ ယ်။

​၂၀၂၅ ခုနှစ်၊မတ်လ ၁၁ ရက်မှာ ဘာလိုချ် လက်နက်ကိုင် BLA အုပ်စုက ခရီး သည်တင်ရထားကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး ဘာလိုချ်နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားတွေကို လွှတ်ပေးဖို့ တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။

​ပါကစ္စတန် စစ်ဘက်က အစိမ်းရောင်ဘိုလန် (Operation Green Bolan) စစ်ဆင်ရေးနဲ့ တုံ့ပြန်လာတဲ့အခါခြောက်ဆယ်လေးဦးသေဆုံးပြီးသုံးဆယ်သုံးဦးဟာ လက်နက်ကိုင်တွေဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

​အရပ်သားသေဆုံးသူ အလောင်းတွေဟာ ကွီတာ (Quetta) ဆေးရုံမှာ ရှိနေပြီးအလောင်းတွေကို ကာယကံရှင် မိသားစုတွေက သွားတောင်းတဲ့အခါ ပြဿနာဖြစ်ကြပါတော့တယ်။

​အလောင်းတွေကို ပြန်တောင်းတဲ့ ကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်ပြီး သူမကို ပါကစ္စတန်အစိုးရဖမ်းဆီးလိုက်ပါတော့တယ်။

​သူမကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊အောက်တိုဘာလမှာ Time မဂ္ဂဇင်းရဲ့ လူပုဂ္ဂိုလ်တရာထဲမှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။

​၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ဒီဇင်ဘာလမှာတော့ ဘီဘီစီအမျိုးသမီးတရာထဲမှာ သူမပါဝင်လာပြီး​၂၀၂၅ ခုနှစ်၊မတ်လမှာငြိမ်းချမ်းရေးနိုဗယ်ဆုအတွက် အမည်စာရင်းတင်ရာမှာ သူမအရွေးခံရပါတယ်။

​သူမအပေါ် ထောင်ဒဏ်တသက် ချမှတ်လိုက်တဲ့ကိစ္စနဲ့ပတ်သက်လို့ပါကစ္စတန်အစိုးရအပေါ် ဝေဖန်မှုတွေမြင့်တက်နေပြီး နိုင်ငံတကာ လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့တွေက ပြန်လွှတ်ပေးဖို့အတွက် တောင်းဆိုနေကြပါတယ်။

​ကိုးကား…

• ​https://www.bbc.com/news/articles/c0ry07x87kvo
• ​https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistani-rights-activist-mahrang-baloch-sentenced-life-prison-2026-06-24/
• ​https://www.theguardian.com/global-development/article/2024/aug/31/can-one-woman-unite-the-baloch-people-in-peaceful-resistance-balochistan-pakistan-mahrang
  ​- https://en.wikipedia.org/wiki/Mahrang_Baloch